Orawa i Spisz

Orawa i Spisz to dwie odr?bne krainy, ale historia pierwszych lat ubieg?ego wieku by?a niemal identyczna. Do momentu odzyskania przez Polsk? niepodleg?o?ci Orawa i Spisz nale?a?y do monarchii austro-w?gierskiej. J?zykiem urz?dowym by? w?gierski, kazania ksi??a g?osili po s?owacku, a lud zamieszkuj?cy te ziemie mówi? gwar? góralsk?. Do wybuchu pierwszej wojny ?wiatowej by? to czas stagnacji.

1900 - mieszkańcy Chy?nego rozpocz?li budow? ko?cio?a. Prace trwa?y trzy lata. Z pocz?tkiem stulecia na Orawie na trzech gazdów przypada?y 2 konie, na jednego gospodarza - 3 sztuki rogacizny i 2 owce, na czterech gazdów - 3 ?winie i na o?miu gospodarzy - 1 pień pszczó?.

Ok. 1900 roku niema?e wra?enie zrobi?o pojawienie si? w Jurgowie polskich studentów, którzy później przez wiele lat sp?dzali tam wolny czas.

Na pocz?tku XX wieku Oraw? i Spisz przemierza? autor przewodników po tych terenach, lwowski profesor Mieczys?aw Or?owicz wraz cz?onkami Akademickiego Klubu Turystycznego we Lwowie. Obie krainy znalaz?y si? równie? w kr?gu zainteresowań krakowskiej inteligencji, skupionej wokó? Franciszka Wojciechowskiego i Juliana Teisseyre, wypoczywaj?cych od 1904 roku w Zubrzycy Górnej. Zafascynowani Oraw? i Spiszem zawi?zali w Krakowie "Ko?o Spi?owe", zajmuj?ce si? pobudzaniem polsko?ci na tych terenach. Tak? sam? dzia?alno?? prowadzi? dr Jan Bednarski, lekarz z Nowego Targu, który by? inicjatorem opublikowania w 1912 roku broszury w gwarze orawskiej "Co my za jedni?", autorstwa ks. Ferdynanda Machaya, Eugeniusza Sterculi i Aleksandra Matonoga.

W kwietniu 1912 roku w Limanowej odby? si? pierwszy zjazd pracowników spiskich. Zawi?zano te? Podhalańsk? Spó?k? Wydawnicz?, która zaj??a si? m.in. wydawaniem "Gazety Podhalańskiej". Na jej ?amach cz?sto pojawia?a si? problematyka spisko-orawska, propaguj?ca kultur? tych regionów oraz artyku?y budz?ce ?wiadomo?? narodow?.

26 lutego 1914 roku w Zakopanem odby? si? "Dzień spisko-orawski", w którym wzi??o udzia? wielu ludzi z kr?gu w?adzy, kultury i sztuki.

W październiku 1918 roku, po kl?sce militarnej Austrii i W?gier, Orawa i Spisz mia?y przypa?? S?owacji. Polska pragn??a przej?? te przygraniczne cz??ci dawnych ziem w?gierskich, które by?y zamieszka?e przez zwart? ludno?? polsk?. W latach 1918-1920 trwa? spór mi?dzy Czechos?owacj? a Polsk? o przebieg granicy państwowej na Orawie i Spiszu.

Z pocz?tkiem listopada 1918 roku wybuch?y na ca?ej Orawie rozruchy o charakterze antymadziarskim i antysemickim. 5 listopada na wiecu w Jab?once przyj?to rezolucj?, proklamuj?c? przy??czenie polskiej cz??ci Orawy, Spisza i Czadeckiego do Polski. W tym samym dniu na Oraw? wkroczy?y patrole wojska polskiego.

W grudniu 1918 roku wojska polskie wkroczy?y na Spisz, zajmuj?c dolin? Popradu, a ju? w dniach 14-15 grudnia opu?ci?y te tereny.

W lutym 1919 roku powsta? Komitet Obrony Spisza, Orawy, Czadeckiego i Podhala, którego prezesem zosta? Kazimierz Przerwa-Tetmajer.

11 kwietnia jego delegaci na Konferencj? Pokojow? w Pary?u odbyli audiencj? u prezydenta Stanów Zjednoczonych Woodrowa Wilsona, któremu przedstawili problemy zwi?zane z ustaleniem granicy. Zdecydowano o plebiscycie na spornym terenie, do którego w końcu nie dosz?o.

Jesieni? 1919 roku w Nowym Targu powo?ano G?ówny Komitet Plebiscytowy, którego prezesem zosta? Walery Goetel.

W lipcu 1920 roku na Konferencji Ambasadorów wyznaczono granic? prawie zgodn? z obecnym przebiegiem. Polska otrzyma?a 27 wsi, a Czechos?owacja 44 miejscowo?ci.

W czerwcu 1924 roku wyrównano granic?. Polska otrzyma?a po?ow? po?udniowego stoku Babiej Góry i odci?t? cz??? Lipnicy Wielkiej, natomiast Czechos?owacji odst?pi?a G?odówk? i Such? Gór?.

W 1925 roku zniesiono ekspozytur? starostwa w Jab?once i ?apszach Ni?nych, a starostwo spisko-orawskie w??czono do powiatu nowotarskiego. Ka?da wie? stanowi?a gmin?.

Z pocz?tkiem lat 30. na Orawie dzia?a?y trzy poczty - w Jab?once, Podwilku i Lipnicy Wielkiej.

Do 1931 roku w niektórych wsiach spiskich przetrwa?a pańszczyzna.

W 1931 roku powsta? Zwi?zek Spisko-Orawski. W 1936 roku zosta?a zmieniona nazwa na Zwi?zek Górali Spisza i Orawy.

W 1933 roku utworzono gminy zbiorowe.

W latach 30. z inicjatywy Zwi?zku Podhalan i Zwi?zku Górali Spisza i Orawy zacz?to budow? dróg.

W 1937 roku spadkobiercy dworku Moniaków w Zubrzycy Górnej przekazali dworskie osiedle na cele muzealne.

We wrze?niu 1939 roku Orawa i Spisz zosta?y zaj?te przez wojska niemieckie. Niemcy Polsk? Oraw? i Spisz przekazali republice s?owackiej, a granica mi?dzy Generalnym Gubernatorstwem a S?owacj? przebiega?a tak jak w 1918 roku. Ten stan trwa? do końca wojny w 1945 roku.

Po drugiej wojnie ?wiatowej Polska Orawa i Zamagurze Spiskie (bez Jaworzyny Spiskiej) wróci?y do Polski, a nowa granica polsko-czechos?owacka poprowadzona zosta?a jak w latach 1924-38.

W latach 1946-48 powsta?y Gminne Spó?dzielnie Samopomocy Ch?opskiej. W ka?dej wsi by?y zak?adane sklepy spó?dzielcze.

W 1949 roku zamek w Niedzicy przeszed? pod opiek? Stowarzyszenia Historyków Sztuki.

W 1950 roku w Niedzicy za?o?ono - jako jedyne w regionie - na wzór ko?chozu zespolone gospodarstwo rolne - "Spó?dzielni? Produkcyjn?".

W 1954 roku w Zubrzycy Górnej otwarto Muzeum - Orawski Park Etnograficzny.

W latach 1970-1974 wybudowano dwie nowe drogi biegn?ce na Spisz do Niedzicy.

W 1975 roku w czasie zmian administracyjnych do gminy Jab?onka przy??czono gmin? Lipnic? Wielk?. Ponowny podzia? nast?pi? w 1991 roku.

W 1976 roku zacz?to budow? zapory wodnej na Dunajcu.

W 1988 roku rozpocz??o dzia?alno?? Towarzystwo Przyjació? Orawy.

W 1990 roku powsta? Zwi?zek Polskiego Spisza.

oprac.: Marek Grocholski, Józef Figura, Jolanta Flach