NIEDZICA

wg. Alfreda Majewskiego

HISTORIA


     Dzieje zamku niedzickiego si?gaj? pocz?tków XIV w. Pierwsz? i najstarsz? dochowan? wzmiank? o zamku w Niedzicy zawiera testament, który w 1330 roku sporz?dzi? na zamku Saros Wilhelm Drugeth, ?upan ziemi spiskiej i orawskiej. Testamentem tym darowa? bratu Miko?ajowi swoje posiad?o?ci, mi?dzy innymi zamki w P?awcu (Palocsa), Lubowli i Niedzicy. Ten ostatni nazywany jest novum castrum Dunaiecz od rzeki p?yn?cej u jego podnó?a i oddzielaj?cej w owym czasie obszar państwa w?gierskiego od polskiego. U?ywano jednak te? i drugiej nazwy zamku wywodz?cej si? od wsi Niedzica, starszej ani?eli zamek. Istniej?cy w tej wsi ko?ció? gotycki ma pochodzi? z 1278 roku, zatem musia? by? zbudowany przez jej mieszkańców, osiad?ych tu zapewne ju? w drugiej po?owie XIII w. Pierwsza pewna wiadomo?? o osadzie pochodzi jednak dopiero z pocz?tku XIV w. W dyplomach u?ywana jest dla niej nazwa Nisitz, Nyznecz albo z w?gierska Nedecz.


     Z pocz?tkiem XIV w. niejaki Kokosz z Brzozowicy posiada? za?y obszar od Magury Spiskiej a? po Dunajec. W 1320 roku Kokosz (zwany te? Kokas, Kokus, Gallus) sprzeda? bratu swemu Janowi i jego synowi Micha?owi za sto grzywien ziemi? Frydman oraz wsie: Niedzic?, Kacwin i Frankow? nad potokiem Niedzic?, a tak?e las po obu stronach Bia?ki, od Dunajca a? do źróde? tej rzeki, a wi?c wg??b Tatr. W dokumencie, który przytacza Fejer w swoim dyplomatariuszu nie ma wzmianki o zamku, jest tylko mowa o wsi "villam Nisitz circa aquam Nisitz". Zamek niedzicki musia? zatem powsta? nieco później, po 1320 roku, a zbudowali go wed?ug wszelkiego prawdopodobieństwa Jan Berzeviczy lub jego brat Rykolf, przed 1330 rokiem, gdy? sporz?dzony w 1330 roku testament Drugetha mówi ju? o nowo zbudowanym zamku Dunajec. Jan Berzeviczy, brat Kokosza, mia? czterech synów: Rykolfa, który by? proboszczem w Lendaku, Henryka, Micha?a i Jana. Henryk mia? syna Piotra, który zwa? si? Piotrem Schwarzem z ?omnicy. By? on podskarbim króla Zygmunta W?gierskiego i w 1425 roku posiada? zamek niedzicki.

     W akcie zastawnym z 1412 roku, w którym król w?gierski Zygmunt Luksemburczyk zastawi? królowi W?adys?awowi Jagielle 13 miast spiskich, ustalono, i? delegacja polska wyp?aci umown? kwot? 37 tysi?cy kop groszy praskich na zamku w Niedzicy, co te? zosta?o w tym miejscu dokonane, a zamek niedzicki tym historycznym aktem zapisa? si? w dziejach Polski. Ustalono te?, ?e w razie gdyby dosz?o do zwrotu po?yczonej sumy, ma by? ona równie? wyp?acona w zamku niedzickim. Poniewa? jednak po?yczki nie sp?acono zamek pozosta? ju? w granicach Polski. W 1439 roku zamek by? w r?ku Jana Schwarza, syna Piotra. Umar? on bezdzietnie w 1470 roku i zosta? pochowany w Wielkiej ?omnicy, na nagrobku widnieje napis Joannes Schwarz de Berzeviczy. Zatem od czasu powstania zamek w Niedzicy pozostawa? w r?ku rodziny Berzeviczych oko?o 150 lat.

     Po ?mierci Jana Schwarza Berzeviczy w 1470 roku zamek przeszed? w posiadanie Emeryka Zapolyi, ?upana spiskiego. Zapolya nale?a? do najbardziej oddanych zwolenników domu Hunyadich i od wczesnej m?odo?ci by? w s?u?bie Jana Hunyadiego. Kiedy to syn Jana Hunyadiego, Maciej Korwin, zosta? królem W?gier (1458-1490), mianowa? Emeryka ?upanem spiskim i w ten sposób Zapolya obj?? zamek. Emeryk Zapolya umocni? i rozbudowa? go, jednak ju? wcze?niej obronno?? zamku musia?a by? znaczna, gdy? kiedy w 1431 roku oddzia?y husyckie przeci?gn??y tamt?dy i zniszczy?y pobliski klasztor Kartuzów w Lechnicy, zamku niedzickiego nie odwa?y?y si? zaatakowa?. To samo mia?o miejsce dwa lata później, kiedy husyci spustoszyli ca?y Spisz. Po ?mierci Emeryka w 1487 roku ?upanem spiskim i jednocze?nie w?a?cicielem zamku zosta? jego brat Stefan. Umieraj?c w 1499 roku Stefan pozostawi? syna Jana Zapoly?, późniejszego króla w?gierskiego (1526-1540) oraz córk? Barbar? po?lubion? Zygmuntowi I Staremu, królowi polskiemu. Wdowa po Stefanie Zapolyi, Jadwiga, zakupi?a w 1507 roku od Andrzeja Horvatha Likav? w komitacie Liptów, wyp?acaj?c mu 2000 guldenów w gotówce oraz przekaza?a mu zamek niedzicki jako równowarto?? dalszych 2000 fuldenów.

     Po tragicznej w skutkach dla narodu w?gierskiego, przegranej bitwie z Turkami pod Mohaczem w 1526 roku, w której zgin?? król w?gierski Ludwik II, dosz?o na W?grzech do wojny domowej mi?dzy rywalizuj?cymi ze sob? dwoma w?adcami: Ferdynandem Habsburgiem, spadkobierc? korony w?gierskiej w my?l uk?adu wiedeńskiego z 1515 roku, a Janem Zapoly?, królem narodowym. Terenem walk by?a równie? ziemia spiska. Pocz?tkowo zamek niedzicki dosta? si? w r?ce zwolenników Ferdynanda i rz?dzi? na nim jako burgrabia Stefan Potturniański, podstaro?ci spiski. W 1528 roku dowódca wojsk Zapolyi, Piotr Kostka z Orawy, zaatakowa? znienacka zamek w Niedzicy i zdoby? go dla swojego pana. Kiedy wojska Ferdynanda pod wodz? Kaspra Seredyego stara?y si? odbi? zamek Piotr Kostka kaza? ?ci?? Potturniańskiego jako zdrajc?.

     Wtedy w?a?nie na ca?ym Spiszu rozkrzewi?o si? rozbójnictwo. W zamku Murany zagnieździ? si? Matthias Baso, a jego ?o?dacy od 1528 roku palili i rabowali ca?? okolic?. Spl?drowali mi?dzy innymi bogaty klasztor Kartuzów w Lapis Refugii. Raubritterzy z zamku niedzickiego spl?drowali klasztor w Lechnicy, porwali oko?o 100 sztuk byd?a i rozp?dzili zakonników.

     W 1529 roku zamek w Niedzicy wraz z ?upaństwem spiskim przeszed? w r?ce polskiego magnata Hieronima ?askiego - jednej z najbardziej interesuj?cych postaci owych czasów. Ród ?askich herbu Korab (?ódź z masztem z?otym w polu czerwonym, na przodzie i tyle ?odzi dwie z?ote g?owy lwie) wywodzi? si? z ziemi sieradzkiej. Protoplast? rodu by? Wojciech z Krowicy, o którym wspomina Paprocki za D?ugoszem, i? by? kasztelanem ??czyckim i zmar? w 1417 roku. Jedn? z najzacniejszych postaci XVI wieku w Polsce by? Jan ?aski, kanclerz wielki koronny i arcybiskup gnieźnieński oraz prymas Polski, który pierwszy spisa? zbiór ustaw państwowych znanych jako Statut ?askiego. Pod jego opiek? znaczenie ca?ego rodu szybko ros?o. Brat prymasa, Jaros?aw zosta? w 1506 roku wojewod? ??czyckim, a w pi?? lat później wojewod? sieradzkim. Jaros?aw ?aski, dziedzic na ?asku, Strykowie, B?czkowicach i Osinach mia? trzech synów: Hieronima, Jana i Stanis?awa. Arcybiskup Jan widz?c w zdolno?ciach swoich bratanków zapowiedź przysz?ej ?wietno?ci rodu, nie szcz?dzi? niczego, aby da? im odpowiednie wykszta?cenie. Kiedy w marcu 1513 roku jecha? jako pose? na sobór laterański zabra? Hieronima i Jana na dalsze studia do Rzymu. Po kilkunastu miesi?cach pobytu w Rzymie wys?a? ich do Akademii Bolońskiej, gdzie przebywali d?u?ej. W październiku 1517 roku Hieronim wybra? si? do Jerozolimy, a z pocz?tkiem 1519 roku wróci? do Polski. Po powrocie do kraju arcybiskup o?eni? go z Ann? z Rytwian Ko?cieleck?, której by? opiekunem, zyskuj?c w ten sposób dla swego bratanka ogromne dobra w ziemi krakowskiej i sandomierskiej, wraz z zamkiem rytwiańskim. Brat Hieronima, Jan, zyska? później s?aw? jako jeden z gor?cych zwolenników reformacji. Najm?odszy Stanis?aw by? zr?cznym dyplomat? i podró?nikiem. Przebywa? jaki? czas na dworze króla Francji Franciszka I. W 1520 roku za staraniem stryja arcybiskupa Hieronim ?aski zosta? krajczym koronnym, a wkrótce potem król Zygmunt Stary wys?a? go jako pos?a na dwór Franciszka I i cesarza Karola V. Hieronim ?aski w?ada? biegle j?zykiem w?oskim, francuskim, niemieckim i ?acin?, odznacza? si? szczególnym darem wymowy i ujmuj?c? powierzchowno?ci?.

     Opinie wspó?czesnych o nim s? podzielone i wyraźnie sprzeczne. Jedni przypisuj? mu same wady i na?ogi - chciwo??, pró?no??, rozpust?, pijaństwo, rozrzutno??, samochwalstwo, ambicj? bez miary oraz usposobienie niesta?e i gwa?towne, inni obsypuj? go pochwa?ami. Dantyszek oraz g?o?ny w owych czasach dyplomata Korneliusz Schepper podnosz? jego niepospolite zdolno?ci, wykszta?cenie, prawo?? charakteru, wytrwa?o??, nieustraszon? odwag? i g??bok? znajomo?? ówczesnych stosunków politycznych w Europie. Prawda zapewne by?? po?rodku, a ca?e ?ycie Hieronima j? potwierdza. Trawi?a go ??dza w?adzy i rozg?osu, za?lepia?a szalona duma i wysokie wyobra?enie o sobie. Z pewno?ci? mo?na mu przypisa? zami?owanie do wystawnego i rozrzutnego ?ycia, które doprowadzi?o do tego, i? mimo ogromnego posagu ?ony w siedem lat po ?lubie grozi?a mu ruina maj?tkowa. Mniemaj?c, i? król Zygmunt Stary, mimo powierzonych mu kilku zaszczytnych poselstw, nie docenia nale?ycie jego zas?ug, pocz?? rozgl?da? si? za innymi protektorami. Kiedy na W?grzech, po bitwie pod Mohaczem, rozpocz??a si? walka mi?dzy Zapoly? a Ferdynandem, Hieronim ?aski uda? si? na dwór króla Jana Zapolyi, poszukuj?c terenu dla swej ambitnej dzia?alno?ci. Na prze?omie lat 1527 i 1528 Zapolya wys?a? Hieronima w poselstwie do su?tana tureckiego Solima Wielkiego. Ta ?wietnie udana misja, która uratowa?a W?gry od najazdu tureckiego, a Zapoly? uczyni?a sprzymierzeńcem Turcji, zosta?a przez króla Jana szczodrze wynagrodzona. Hieronim zosta? mianowany hrabi? spiskim, otrzyma? zamek i miasto Kie?mark oraz Rychnów i Gielnic? a mi?dzy innymi dobrami tak?e zamek niedzicki. Akt nominacji i nadania mia? miejsce w Tarnowie w 1528 roku w posiad?o?ci hetmana wielkiego koronnego i wojewody ruskiego Jana Tarnowskiego, u którego przebywa? Jan Zapolya.


     W uznaniu dalszych zas?ug Zapolya mianowa? Hieronima ?askiego wojewod? siedmiogrodzkim. Kiedy podczas walk mi?dzy Zapoly? a Ferdynandem wojska austriackie wkroczy?y na W?gry zaj??y Ostrzyhom i przyst?pi?y do obl??enia Budy, Hieronim ?aski wyruszy? na odsiecz odnosz?c zwyci?stwo nad Austriakami. W nagrod? otrzyma? od króla Zapolyi w zastaw opactwo szczawnickie w komitacie szaroskim, pocz?tkowo za sum? 6000 z?otych, dwa tygodnie później podniesion? do 12000. Hrabstwo spiskie oddano w r?ce Hieronima dopiero rok po akcie nadania, po zdobyciu Kie?marku, poddanego Ferdynandowi, przez wojska Zapolyi. Po kilku latach Jan Zapolya w wyniku nieporozumienia i intryg utraci? zaufanie do Hieronima i uwi?zi? go. Dopiero za wstawiennictwem dworu francuskiego, hetmana Jana Tarnowskiego i innych panów polskich, ?aski w kwietniu 1535 roku zosta? wypuszczony na wolno??. Rozgniewany opu?ci? natychmiast Zapoly? i powróci? do Polski, a dobra na Spiszu, które otrzyma? od Zapolyi: Kie?mark, Szczawnik, zamek niedzicki i inne przekaza? ?onie Annie.

     W zamku niedzickim siedzia? w tym czasie Minkwitz. Jako sprzyjaj?cego Zapolyi, ?aski kaza? go usun??, oddaj?c dowództwo nad zamkiem Boboli. Minkwitz kilkakrotnie stara? si? zamek odbi? i tak w kwietniu 1535 roku wzi?? go szturmem, ale wkrótce zosta? z niego wyparty i wezwa? na pomoc miasta: Koszyce, Lewocz?, Bardiów, Preszów i Sabinów, ale Bobola rozbi? równie? i te posi?ki a ich niedobitki zamkn??y si? w Czerwonym Klasztorze. Minkwitz wpad? w r?ce wo?oskich oddzia?ów ?askiego i zosta? uwi?ziony w zamku niedzickim, a z jego rozbitego oddzia?u wielu ?o?nierzy poleg?o nad potokiem Niedziczanka, gdzie zosta?y wzniesione później dwie kapliczki obok wielkich mogi?, w których pogrzebano poleg?ych. Uwi?zionego Minkwitza ?aski obdarzy? później wolno?ci?.
  

   W Polsce ?aski nie zabawi? d?ugo. Uda? si? wkrótce do Wiednia i ofiarowa? swoje us?ugi Ferdynandowi. W zamian - 21 sierpnia 1535 roku otrzyma? od Ferdynanda potwierdzenie otrzymanych od Zapolyi nadań spiskich. Nadania dla ?askich potwierdzi? potem cesarz Maksymilian II przywilejem z 1 kwietnia 1573 roku. Jakkolwiek zamek niedzicki by? w?asno?ci? Hieronima ?askiego, a potem jego ?ony Anny z Rytwian, która go przekaza?a synowi Olbrachtowi ?askiemu, wojewodzie sieradzkiemu, to pocz?wszy od 1538 roku z powodu zastawów przechodzi? w ró?ne r?ce. Hieronim ?aski potrzebuj?c pieni?dzy postanowi? odda? zamek prepozytowi Janowi Horvathowi (od którego ju? w 1529 roku po?yczy? 500 z?otych reńskich), a ostatecznie odst?pi? mu go za 4000 z?otych reńskich. W 1535 roku Hieronim ?aski rozpocz?? budow? nowego zamku, zwanego Falkenstein, niedaleko zamku niedzickiego - dzi? nie ma po nim ?adnego ?ladu.
     Pierwsz? misj? dyplomatyczn? jak? Hieronim ?aski przedsi?wzi?? w s?u?bie dworu wiedeńskiego by?o poselstwo do Polski. Celem by?o powstrzymanie króla Zygmunta Starego od wyst?pienia przeciwko Piotrowi, wojewodzie mo?dawskiemu, którego Ferdynand chcia? pozyska? do walki prowadzonej z Zapoly?. W czasie poselstwa w Krakowie dowiedzia? si? ?aski o post?pach wojsk Zapolyi na Spiszu i zdobyciu przez nie Koszyc. Niebawem te?, obawiaj?c si? o Kie?mark, wróci? na Spisz z zaci?giem wojskowym dokonanym w Polsce. Wisz?ca wci?? nad Europ? groźba najazdu tureckiego sk?oni?a Ferdynanda do dwukrotnego wys?ania Hieronima w poselstwie do Zapolyi, a nast?pnie do Konstantynopola, do su?tana Solimana. Wówczas to zapewne, po powrocie z Konstantynopola, do którego ?aski sprawowa? ju? poselstwa sze?ciokrotnie, król Ferdynand mianowa? go baronem Chorwacji i Slawonii i odda? mu w zastaw zamki w Szoszedvara i Sztubice, jako wynagrodzenie kosztów poniesionych w tej legacji. W 1541 roku dnia 22 grudnia Hieronim ?aski zakończy? swe burzliwe ?ycie, otruty po powrocie z poselstwa do Konstantynopola przez stronników Zapolyi, a zw?oki jego z?o?ono w katedrze krakowskiej na Wawelu. Hieronim ?aski w ma??eństwie z Ann? z Rytwian mia? troje dzieci - dwie córki i jednego syna - Olbrachta. Frycz-Modrzewski pisze o Hieronimie ?askim, ?e zostawi? ?ywy duchowy i cielesny swój obraz w synu Olbrachcie.

     Zamek niedzicki sta? si? w okresie niespokojnych lat walki mi?dzy stronnikami Zapolyi i Ferdynanda na pewien czas gniazdem raubritterskim. Oko?o 1533 roku dosta? si? w posiadanie Jerzego Witzthuma oraz jego wspólnika Zygmunta Kauffanga. Wysy?ali oni st?d swych ludzi, aby rabowali ludno?? i kupców jad?cych na jarmarki. Wreszcie uda?o si? Franciszkowi z Bebek pochwyci? i sprowadzi? do Lewoczy obu oraz ich wspólnika jednookiego Erazma Pfluga. Zakutych w kajdany przewieziono do Wiednia, gdzie Kauffang zosta? ?ci?ty.

     Dopiero po tylu burzliwych wydarzeniach zwi?zanych z zamkiem niedzickim prepozyt Jan Horvath móg? wej?? w jego posiadanie. Horvath uciska? podleg?ych mu plebanów, ??daj?c od nich znacznych datków, a opornych zakuwa? w kajdany i zamyka? w lochach. W 1538 roku w taki sposób uwi?zi? plebanów: Tomasza Molenbacha, Urbana z ?omnicy i Jerzego Laposztafalvy. Mia? te? Horvath wielu przeciwników, z których najbardziej zaciek?ym by? Andrzej Batory, burgrabia zamku spiskiego. Nakaza? on w 1543 roku Mollerowi sk?adanie op?at ko?cielnych jemu a nie Horvathowi. Maj?c wielu wrogów w?ród mo?now?adców spiskich Horvath ust?pi? z prepozytury w 1544 roku, przeszed? na luteranizm i o?eni? si? z córk? mieszczanina lewockiego Ann? Zipserówn?, z któr? mia? syna Jerzego, urodzonego w 1550 roku. Odt?d p?dzi? ju? Horvath spokojne ?ycie na zamkach w Palocsy i Niedzicy, nie bior?c udzia?u w ?yciu publicznym. Testament jego pochodzi z 1564 roku. O wielko?ci niedzickich dóbr ?wiadczy fakt, ?e pastwiska tu nale??ce graniczy?y z terenami nale??cymi do miasta Bia?a Spiska odleg?ymi o 4 godziny drogi. Z t? miejscowo?ci? mia? te? zamek niedzicki cz?ste zatargi. W 1568 roku napad? Zygmunt Palocsay, burgrabia niedzicki, na teren pastwisk Bia?ej Spiskiej, zabra? pas?ce si? byd?o i porwa? o?miu mieszkańców tego miasta, wtr?caj?c ich na osiem miesi?cy do lochów zamkowych. Tego rodzaju gwa?ty na ludno?ci dokonywane by?y wówczas do?? cz?sto.

     Zwi?zki rodziny ?askich z zamkiem w Niedzicy kończ? si? wraz z jego sprzeda?? w 1589 roku Jerzemu Horvathowi, który oprócz dóbr niedzickich zakupi? tak?e za 35 tys. guldenów dobra klasztoru s?siedniej Lechnicy. Horvath pisa? si? panem na P?awcu (Palocsa), Niedzicy i Lendaku. W zamku niedzickim podj?? wielk? przebudow? zmierzaj?c? do stworzenia bardziej komfortowych warunków ?ycia w tej ?redniowiecznej budowli. Przebudowa ta polega?a na wzniesieniu nowych budynków mieszkalnych u podnó?a zamku górnego, które dzi? nazywane s? zamkiem ?rednim i dolnym. Ca?o?? przebudowy zamkn??a si? w obr?bie murów obronnych pierwotnego podgrodzia gospodarczego, zi?zanego z zamkiem górnym. Za?o?ono nowy wjazd do zamku na mo?cie arkadowym od strony zachodniej. Dotychczasowy wjazd od strony po?udniowej przez bram? w wie?y kwadratowej zosta? zlikwidowany przez obudow? wie?y i adaptacj? jej na górnej kondygnacji na kaplic? zamkow?. Dawny dojazd do zamku wraz z bram? wjazdow? pod kaplic? zosta? ods?oni?ty w czasie prac badawczych przeprowadzanych w latach 1963-1967. Napis umieszczony nad bram? g?ówn? ?wiadczy o przeprowadzonej rozbudowie i odnowieniu zamku w 1601 roku.

GEORGIUS HORVATH IN PALO
CZA DUNAGECZ ET LANDEK
DOMINUS AC HAERES HOC
CASTRUM VIRTUTE SUA AQ
VISIVIT EXORNAVIT ET AMPLIAVIT
ANNO DOMINI MDCI


Jerzy Horvath umar? w 1617 roku, a jego syn Stefan, który odziedziczy? zamek w Niedzicy, zmar? w 1654 roku.

     Oko?o 1670 roku przeszed? zamek niedzicki do r?k barona Sylwestra Giovanelli. By?y to czasy walk Kuruców Thokolyego przeciwko dworowi wiedeńskiemu, a poniewa? Giovanelli by? wp?ywowym zwolennikiem kontrreformacji Imre Thokoly otoczy? zamek w Niedzicy w 1683 roku i przypu?ci? atak armatami sprowadzonymi z Lewoczy. Zamek nie mog?c si? oprze? kulom armatnim podda? si? 4 maja. Giovanelli wykupi? si? wielk? kwot? pieni??n? i uciek? do Krakowa, gdzie zmar? dwa lata później.

     W tym?e 1683 roku rozbójnicy Salantsyego wdarli si? do zamku i z?upili go do szcz?tu.
     Zamek w Niedzicy i później nie zazna? spokoju. Jan Gorgey, przywódca Kuruców, na?o?y? kontrybucj? na Lewocz?, a kiedy obywatele tego miast wyp?acili mu 2000 guldenów przeniós? si? ze swoim wojskiem do zamku w Niedzicy. Nie pozosta? tam jednak d?ugo, gdy?, jak podaje Kronika Spiska, w 1684 roku w listopadzie podda? si? zamek Dunavetz (Niedzica) wojskom cesarskim. W tym?e roku oddzia?y cesarskie przywiod?y dnia 25 grudnia do zamku niedzickiego 60 pojmanych Kuruców, którzy wykorzystuj?c okazj? wtr?cili wartowników do wi?zienia i opanowali zamek. Po upadku Thokolyego do zamku wrócili cz?onkowie rodziny Giovanellich, skoligaceni z licznymi magnatami w?gierskimi. Od tego czasu zapanowa? spokój w niedzickiej twierdzy. Rodzina Giovanellich zamieszkiwa?a tu oko?o 100 lat, a ostatni z nich, Jan, zosta? pochowany w ko?ciele w Niedzicy w 1776 roku. Mieszka? on ju? nie w zamku a we dworze w ?apszach Ni?nich.
  

   Ze ?mirci? ostatniego potomka Giovanellich zamek niedzicki przeszed?, prawdopodobnie z tytu?u pokrewieństwa, po raz trzeci ju? w swej historii do rodziny Horvathów. Po tylu burzliwych przej?ciach zamek by? w stanie wielkiego zaniedbania, tote? Horvathowie nie zamieszkali w nim lecz w swojej posiad?o?ci w Palocsa. Dopiero w 1817 roku, gdy zamek w Palocsa sp?on??, Andrzej Horvath odnowi? siedzib? w Niedzicy, adaptowa? zamek do celów mieszkalnych i przeniós? si? do niego.

     Baron Andrzej Horvath by? typem dawnego feuda?a o wielkopańskiej fantazji i takich?e dziwactwach. Jak mówi Samuel Weber "nie by?o na ca?ych W?grzech pańskiej rezydencji, gdzieby go?? lepiej czu? si? ani?eli w zamku w Niedzicy. Przemy?lny i czaruj?cy gospodarz nie mia? innych trosk nad umilanie swoim go?ciom pobytu w Niedzicy, a zabawom i pijatykom nie by?o końca." Posta? Palocsaya, bo tak nazywano powszechnie barona Horvatha, by?? charakterystyczna dla panuj?cych na W?grzech stosunków spo?ecznych przed 1848 rokiem, kiedy to zosta?a zniesiona pańszczyzna. O tym, ?e tego typu szlacheckie postacie by?y wówczas na W?grzech liczne ?wiadczy s?ynna powie?? Jokai'a "W?gierski Nabab", której bohaterem móg?by by? z pewno?ci? Andrzej Horvath.

     Po ?mierci Andrzeja w 1828 roku zamek niedzicki przej?? jego brat Ferdynand; przedwcze?nie zmar?y w 1857 roku syn Ferdynanda Aleksander by? ostatnim m?skim przedstawicielem rodu Horvathów na zamku niedzickim. Po jego ?mierci w?a?cicielk? zamku zosta?a siostra Aleksandra, Kornelia, która wysz?a za m?? za Salamona Alapi. Zgodnie z testamentem Andrzeja maj?tki rodzinne Horvathów odziedziczyli synowie Kornelii: Aladar, Geza, Tivadar i Attila Salamonowie.

     W po?owie XIX wieku zamek niedzicki sp?on??. Po odnowieniu w 1861 roku Salamonowie wrócili do niego. Podczas podzia?u maj?tku w 1869 roku zamek przypad? Tivadarowi (Teodorowi), który o?eni? si? z hrabin? Gizell? Csaky. W posiadaniu rodziny Salamonów pozostawa? zamek niedzicki a? do II wojny ?wiatowej, a w 1945 roku przeszed? na w?asno?? Skarbu Państwa.

     W 1949 roku zamek niedzicki jako obiekt zabytkowy przejmuje w opiek? Ministerstwo Kultury i Sztuki, podejmuj?c w nim prace konserwatorskie. W tym czasie ujawnia si? jedna z najbardziej fantastycznych historii zwi?zanych z zamkiem.

     Ma ona swój pocz?tek w po?owie XVIII wieku, kiedy to Sebastian Berzeviczy wyjecha? w poszukiwaniu maj?tku, a mo?e i przygód, do Ameryki Po?udniowej. Jakie by?y koleje jego losów na kontynencie amerykańskim nie wiadomo. Wiadomo tylko, ?e o?eni? si? w Peru z Indiank? "szlacheckiego" rodu, z któr? mia? córk? zwan? Umina. Oko?o 1781 roku wybuch?o powstanie Indian peruwiańskich pod wodz? Tupac Amaru przeciwko ciemi??com hiszpańskim. Umina po?lubi?a w tym czasie bratanka Tupac Amaru nosz?cego to samo imi?. Powstanie, które trwa?o pi?? lat i którego punktem kulminacyjnym by?o obl??enie przez Indian stolicy Cuzco, upad?o, a wódz powstania Tupac Amaru zosta? stracony przez Hiszpanów. Jego bratanek a m?? Uminy zosta? jedynym pretendentem do tronu Inków. Uciek? on razem z ?on? i te?ciem Sebastianem oraz innymi wodzami indiańskimi, zabieraj?c cz??? skarbu Inków do W?och, gdzie ?y? z rodzin? od 1783 do oko?o 1797 roku. Zgin?? zasztyletowany w tajemniczych okoliczno?ciach, a sam Sebastian Berzeviczy w obawie o ?ycie córki i wnuka, prze?ladowany przez Hiszpanów, uciek? do W?gier i postanowi? zamieszka? w zamku niedzickim. Zamek by? w r?kach Horvathów z Palocsa. Sebastian mia? odda? cz??? skarbu Inków za zamek, który Horvathowie odst?pili na zamieszkanie indiańskim zbiegom. Ale Ci przebywali w nim bardzo krótko, bo i tu dosi?g?a ich m?ciwa r?ka Hiszpanów. Umina zgin??a zasztyletowana na zamku niedzickim i zosta?a pochowana w krypcie pod kaplic? zamkow?. Sebastian Berzeviczy, chc?c ratowa? ?ycie syna Uminy, wezwa? swego bratanka Wac?awa Benesz-Berzeviczy, mieszkaj?cego w Morawskim Krum?owie i w obecno?ci przyby?ych z Sebastianem z Ameryki wodzów indiańskich, którzy nazywani s? Rad? Emisariuszy Inków, zosta? spisany na zamku niedzickim w dniu 21 czerwca 1797 roku akt adopcji syna Uminy, jednorocznego Antonia Tupac Amaru, przez Wac?awa. Sebastian wyjecha? do Krakowa, gdzie kilka miesi?cy potem umar? w klasztorze Augustianów. Wac?aw zabra? ma?ego Antonia na Morawy i w 1798 roku w aktach parafialnych Morawskiego Krum?owa wpisany zosta? Antoni Wac?aw jako syn Wac?awa i Anny Benesz. Wychowywa? si? na Morawach, a jego przybrany ojciec pisa? o nim w 1822 roku, i? tak niestety przej?? si? Francj? i zniemczy?, ?e o starych dziejach rodu, w?a?ciwym nazwisku i tytu?ach ani s?ysze? nie chcia?. O?eni? si? z Polk?, mia? dwie córki i dwóch synów, Ernesta i Wilhelma. Antoni Benesz Tupac Amaru umieraj?c w 1877 roku przekaza? dokumenty i pami?tki rodzinne synowi Ernestowi, nakazuj?c mu, by nigdy nie interesowa? si? nimi, gdy? dziedzictwo to przynosi nieszcz??cie. I tak w nast?pnych pokoleniach tego rodu znik?a tradycja zwi?zków rodzinnych ze szczepem Inków.

     Dopiero wydarzenie, które mia?o miejsce w zamku niedzickim w 1946 roku ujawni?o zwi?zek tego zamku z Inkami z dalekiego Peru. Otó? wnuk Ernesta Benesza, Andrzej, zamieszka?y wówczas w Bochni ko?o Krakowa, znaj?c z przekazów rodzinnych zwi?zki swego rodu z Inkami, rozpocz?? poszukiwania dokumentów, które mog?yby te zwi?zki bli?ej wyja?ni?. W archiwach ko?cio?a ?w. Krzy?a w Krakowie odnalaz? on akt adopcji ma?ego Antoniego Tupac Amaru przez jego wuja Wac?awa Benesz-Berzeviczy. Dokument ten ujmuje w siedmiu punktach obowi?zki jakie pod przysi?g? przyj?? na siebie Wac?aw. Za wykonanie tych obowi?zków w przysz?o?ci zapewne mia? otrzyma? w Niedzicy cz??? skarbu Inków, z którym zbiegli oni z Peru. Po omówieniu na wst?pie obowi?zków dokument adopcji zawiera zobowi?zanie Wac?awa do ujawnienia Antoniemu, gdy stanie si? on pe?noletnim, testamentu - tajemnicy skarbu Inków peruwiańskich.

     Skarb ten zosta? ukryty przed najeźdźcami hiszpańskimi przez wodza Tupac Amaru w Titicaca w Peru a cz??ciowo zatopiony w zatoce pod Vigo w Hiszpanii. W punkcie czwartym dokumentu adopcji Wac?aw Berzeviczy zobowi?zuje si? ukry? wr?czony przez Rad? Emisariuszy Inków testament pod progiem bramy wej?ciowej do zamku górnego w Niedzicy. W punkcie pi?tym zosta? zobowi?zany do opieki nad grobem Uminy znajduj?cym si? pod baszt? kapliczn?.

     Andrzej Benesz, maj?c odpis aktu adopcji przyby? do zamku w Niedzicy 31 lipca 1946 roku i w obecno?ci przedstawicieli miejscowych w?adz dokona? wyj?cia progu bramy wej?ciowej zamku górnego. Odnalaz? pod nim o?owian? rur? d?ugo?ci 18 cm i ?rednicy 3,5 cm zaklepan? na końcach i zalutowan? o?owiem. Po otwarciu rury w obecno?ci komisji wyj?to z niej p?k rzemieni powi?zanych w?z?ami. Rzemienie te na swych końcach zaopatrzone by?y w z?ote blaszki. Trzy wyraźnie odznaczaj?ce si? grupy blaszek odnosi?y si? prawdopodobnie do trzech cz??ci testamentu Inków. Odnaleziony p?k rzemieni stanowi tak zwane kipu (a raczej quipu) czyli znaki liczb i jako?ci, jakimi pos?ugiwali si? Indianie peruwiańscy. Okre?la ono zapewne miejsce, gdzie ukryte zosta?y skarby Inków. Prób? odczytania tego quipu zaj?? si? oczywi?cie najbardziej zainteresowany, praprawnuk Antonia, Andrzej Benesz. Nieznane s? dalsze losy zarówno quipu jak i skarbów, które to quipu okre?la.

OPIS

     Zamek niedzicki, podobnie jak zamek czorsztyński, ze wzgl?du na swe po?o?enie na wysokim wzniesieniu nale?y do typu zamków górskich. Topografia góry zamkowej jest tak ukszta?towana, i? najwy?szy cokó? skalny, wznosz?cy si? oko?o 80 metrów ponad poziom Dunajca, wysuni?ty jest w kierunku tej rzeki. Na tym cokole zbudowany zosta? z pocz?tkiem XIV w. zamek gotycki. Jest to tak zwany dzi? zamek górny. Obejmowa? on cz??? mieszkaln? za?o?on? od po?udnia i wschodu, ma?y dziedzińczyk wewn?trzny ze studni? kut? w skale na g??boko?? oko?o 90 metrów oraz wie?? mieszkalno-obserwacyjn? usytuowan? w naro?niku pó?nocno-zachodnim. Ca?o?? zamyka si? w owalnym zarysie rozszerzaj?cym si? w kierunku zachodnim, jak na to pozwala?y rozmiary coko?u skalnego. Wej?cie do zamku gotyckiego znajdowa?o si? od strony po?udniowej. Zachowa?o si? dot?d obramienie kamienne bramy wej?ciowej z wn?kowaniem i rolk? na podnoszenie mostu zwodzonego. Stromo?? ska?y pozwala?a tylko na doj?cie piesze do zamku górnego. W obr?bie zamku górnego oprócz pomieszczeń mieszkalnych znajdowa?a si? jeszcze kaplica zamkowa z krypt? za?o?on? pod pod?og?. Zachowa?y si? do dzi? na murach zamku górnego ?lady sklepienia gotyckiego nad prezbiterium kaplicy oraz resztki polichromii figuralnej przedstawiaj?cej ukrzy?owanie. Ponadto zachowa?y si? resztki kolumn podtrzymuj?cych ?uk t?czowy kaplicy. W dolnej cz??ci pomieszczenia kaplicznego w czasie ostatnio prowadzonych prac konserwacyjnych odkryto zarys krypty, której ?ciany wy?o?one s? regularnymi ciosami. W dolnych pomieszczeniach zamku górnego mie?ci?y si? lochy wi?zienne oraz sk?ady broni i ?ywno?ci. Mieszkania znajdowa?y si? na pi?trach. Niedu?e okna z wn?kami o?cie?owymi i ?aweczkami, jakie znajdowa?y si? dotychczas w pomieszczeniach obok wie?y, doprowadza?y ?wiat?o i powietrze do tych zimnych wn?trz ogrzewanych tylko kominkami. Mury zamku górnego wykonane s? w ca?o?ci z czerwonego i szarego wapienia krynoidowego na zaprawie wapienno piaskowej, dachy by?y gontowe.

     Tak wygl?da? gotycki zamek zbudowany w XIV wieku przez Berzeviczych. Znajduje si? on cz??ciowo w ruinie. Zachowa?y si? do naszych czasów na zamku górnym dwie kondygnacje izb wi?ziennych oraz nad nimi kondygnacja wn?trz mieszkalnych. Przytykaj? one do wie?y czworobocznej i wszystkie s? przykryte sklepieniami wykonanymi z miejscowego kamienia warstwowego.

     Emeryk Zapolya, kiedy w XV wieku sta? si? w?a?cicielem Niedzicy, w latach oko?o 1470-1487 umocni? zamek. Poniewa? ze wzgl?du na ukszta?towanie terenu nie by?o ju? miejsca na rozbudow? urz?dzeń obronnych umocnienia zbudowane przez Emeryka Zapoly? mog?y by? wzniesione tylko w obr?bie dzisiejszego zamku dolnego. By?y to prawdopodobnie zewn?trzne mury obwodowe zamku dolnego oraz wbudowane w obr?b tych murów trzy baszty: zwana dzi? kapliczn?, baszta okr?g?a naro?na (flankuj?ca wjazd do zamku) oraz baszta bramna, za?o?ona nad bram? w murze obwodowym. Rozbudowa dokonana przez Emeryka, obejmuj?ca dwukrotnie wi?ksz? powierzchni? opasan? murami obronnymi ani?eli zameczek Berzeviczych, wzmocni?a wybitnie obronno?? zamku i umo?liwi?a utrzymanie znaczniejszej za?ogi. Zlokalizowanie ca?ego ?ycia gospodarczego zamku w obr?bie murów obwodowych wymaga?o wydr??enia nowej studni, która zachowa?a si? dotychczas w jednym z pomieszczeń piwnicznych dzisiejszego zamku dolnego.

     Oko?o sto lat później, pod koniec XVI wieku, dzie?o rozbudowy i odnowienia zamku niedzickiego podj?? Jerzy Horvath z Palocsy, syn prepozyta spiskiego Jana Horvatha. Przebudowa dokonana przez niego sz?? g?ównie w kierunku rozbudowy pomieszczeń mieszkalnych i stworzenia warunków mieszkaniowych bardziej godnych ni? te, jakie pozostawili Berzeviczowie w zamku górnym. Przy murze obwodowym zachodnim, mi?dzy okr?g?? baszt? naro?n? a baszt? bramn?, zosta? w tym czasie wzniesiony nowy trakt mieszkalny o trzech kondygnacjach.

     Zachowany do dzi? trakt mieszkalny zamku dolnego posiada tylko dwie kondygnacje, jedn? piwniczn? i jedn? mieszkaln?. Trakt mieszkalny zachodni zbudowany przez Jerzego Horvatha mia? parter i pi?tro. Pozosta?y jeszcze cz??ciowo na elewacji zachodniej (od strony arkadowego podjazdu) obramienia kamienne z okien ówczesnego pierwszego pi?tra traktu, o profilach charakterystycznych dla końca XVI wieku. Do czasu tej rozbudowy nale?y równie? odnie?? powstanie cz??ci zwanej dzisiaj zamkiem ?rednim. ??czy?a si? ona pierwotnie z traktem mieszkalnym zachodnim i zawiera?a pomieszczenia mieszkalne za?o?one równie? od po?udnia na wysoko?ci I pi?tra. Po rozbudowie przeprowadzonej przez Jerzego Horvatha zewn?trzne mury zamku dolnego otrzyma?y zwieńczenia attykowe oraz dekoracje sgraffitowe. Ślady sgraffito zachowa?y si? na zewn?trznej elewacji dzisiejszej baszty kaplicznej. Reszty grzebienia attykowego zachowa?y si? do naszych czasów na trakcie mieszkalnym zamku dolnego. Plastyka tego grzebienia wykazuje podobieństwo z attykami budowli spiskich, w szczególno?ci zamku w Kie?marku.
     W okresie w?adania zamkiem niedzickim przez rodzin? Giovanellich (od 1670 do oko?o 1770 roku) zamek podupad? i gdy pod koniec XVIII wieku przeszed? znów w r?ce rodziny Horvathów wymaga? odnowienia. Oko?o 1820 roku baron Andrzej Horvath wielkim nak?adem kosztów odnowi? go i przystosowa? do celów mieszkalnych. Z tego okresu zapewne pochodzi obni?enie zachodniego traktu mieszkalnego na zamku dolnym o jedno pi?tro i zachowanie tylko pomieszczeń parterowych do celów mieszkalnych.
     Kiedy w po?owie XIX wieku po?ar zniszczy? zamek odbudowali go ju? nowi w?a?ciciele - Salamonowie, adaptuj?c go do swoich potrzeb mieszkalnych. Z tego czasu pochodz? do dzi? zachowane drewniane stropy belkowe w pomieszczeniach zamku ?redniego i dolnego a napis nad bram? wjazdow? "Renov. 1861 C.B.P." ustala termin ukończenia odbudowy.

     Brak nale?ytej konserwacji w okresie wojen ?wiatowych i bezpo?rednio po nich spowodowa? zniszczenia na zamku górnym oraz dewastacje we wn?trzach zamku dolnego. W latach 1949-1982 przeprowadzono staraniem Ministerstwa Kultury i Sztuki prace konserwatorskie pod kierunkiem architekta Alfreda Majewskiego. Doprowadzi?y one do pe?nego zabezpieczenia tego cennego zabytku i pozwoli?y go przekaza? Stowarzyszeniu Historyków Sztuki na cele rekreacyjne, którym do tej chwili s?u?y.